Eenzaamheid, zullen we dat sámen oppakken?


Week tegen Eenzaamheid 2021: Van donderdag 30 september t/m 7 oktober. Meer dan een miljoen Nederlanders voelt zich vaak eenzaam. Dat gevoel zie je niet aan de buitenkant en de mate kan per persoon verschillen. Waar de een tegenslag of verdriet na verloop van tijd een plekje kan geven, wordt het voor de ander steeds lastiger om positief te blijven. Deze negatieve gedachten kunnen dan overgaan in gevoelens van eenzaamheid. Dit kan iedereen overkomen. Wat zijn de signalen van eenzaamheid en hoe kun je iemand helpen als je vermoedt dat die persoon zich eenzaam voelt?

Een voorbeeld uit de praktijk

Stel je voor, je buurvrouw is een jaar geleden haar partner verloren. Het verdriet en gemis zijn groot. Vlak na het overlijden kreeg ze veel hulp en steun. Van haar kinderen, familie en vrienden. Een jaar later staan zij niet meer elke week op de stoep. Ze bellen minder om even te vragen hoe het met haar gaat. De laatste tijd merk je aan je buurvrouw dat ze in een negatieve spiraal zit. Het lijkt alsof ze niet goed voor zichzelf zorgt, ze komt niet meer vaak buiten en áls je haar spreekt, laat ze weleens vallen dat ze niet zoveel zin heeft om dingen te ondernemen. Je staat in dubio, je wil je niet opdringen. Maar je maakt je ook zorgen.

Signalen van eenzaamheid

Er is geen checklist die je kunt afvinken om erachter te komen of iemand met gevoelens van eenzaamheid worstelt. Wel zijn er signalen die erop kunnen duiden dat iemand gevoelens van eenzaamheid ervaart.

  • Lichamelijke signalen | Iemand ziet er de laatste tijd slecht uit, zorgt niet goed voor zichzelf of praat steeds vaker over klachten als hoofdpijn en vermoeidheid. Zo ken je die persoon helemaal niet.
  • Psychische signalen | Iemand praat steeds meer over gevoelens van zinloosheid, verdriet of boosheid. De vrolijke persoon die je kende, is niet of nauwelijks meer te herkennen.
  • Sociale signalen | Je ziet dat iemand steeds minder sociale contacten heeft en steun van vrienden of familie mist.
  • Gedragsmatige signalen | Het valt je op dat iemand zich steeds meer terugtrekt en mensen op afstand houdt. Of dat iemand de laatste tijd veel drinkt en steeds ongezonder gaat leven.

Deze signalen betekenen niet automatisch dat iemand zich eenzaam voelt. Maar het kan er wel op duiden. Vaak gaat er een ingrijpende levensgebeurtenis aan vooraf. Zoals het overlijden van een dierbare, een scheiding, verhuizing naar een andere plaats, ziekte, werkloosheid, of financiële problemen.

Ellis van der Meulen over samen tegen eenzaamheid

Hello Radio interview met Ellis van der Meulen. Zij is

trainer, projectadviseur en gespreksleider met veel praktijkervaring op het gebied van eenzaamheid. Het gesprek gaat over wat eenzaamheid nu precies is, de verschillende soorten van eenzaamheid, wanneer er sprake is van 'echte' eenzaamheid, wat dit voor onze samenleving betekent, én hoe je samen met elkaar de eenzaamheid de baas wordt.

Ellis heeft o.a. een opleiding Sociale Gerontologie gevolgd aan de VU. Dit is een wetenschap over het ouder worden in relatie tot sociale-, lichamelijke- alsmede psychische aspecten.

Wat kun jij doen?

Als je ziet dat iemand in jouw omgeving worstelt met iets in zijn of haar leven, wacht dan niet af. Begin het gesprek. Een simpele "Hoe gaat het met je?" kan al veel voor iemand betekenen. Neem de tijd en stel je open, eerlijk en nieuwsgierig op. Geef geen mening, advies of oplossing, maar luister naar die persoon. Blijf doorvragen en vul het verhaal niet voor de ander in. Luisteren en er zijn voor iemand kan veel betekenen.

Het kan in een klein gebaar zitten. Een kopje koffie drinken, een gesprekje in de supermarkt of samen met iemand de hond uitlaten. Zomaar een kaartje sturen of iemand helpen bij het koken of tuinieren. Samen iets doen verbindt en dat werkt beide kanten op.

Eenzaamheid is een groot maatschappelijk probleem. Je kunt dat niet voor een ander oplossen, maar het gesprek aangaan is een goed begin.

Voel jij je ook eenzaam? Je bent niet de enige

Afspreken met vrienden, een terrasje pakken, sporten met je team of bijpraten met je collega’s op kantoor. Wat hebben veel mensen dát gemist het afgelopen jaar. Corona zette een groot deel van onze sociale contacten 'on hold'. Letterlijk, want elkaar zien kon nog maar heel beperkt. Best vreemd als je bedenkt dat mensen zulke sociale wezens zijn. Meer dan een miljoen mensen in Nederland voelt zich sterk eenzaam. Door corona ervaren nog meer mensen deze gevoelens. En waar de meeste mensen hun sociale contacten langzaamaan weer oppakken, verandert er voor mensen die zich al langer eenzaam voelen niet zo veel. Deze mensen blijven zich eenzaam voelen. Maar wat is eenzaamheid precies en wat kun je eraan doen?

Alleen, dus eenzaam?

Ben je eenzaam als je veel tijd alleen doorbrengt? Nee, niet iedereen heeft behoefte om veel met mensen te praten, bij iemand op bezoek te gaan of met vrienden af te spreken. Eenzaamheid kun je voelen als je een hechte, emotionele band met iemand mist of heel weinig sociale contacten hebt of kán hebben. Andere mensen voelen zich eenzaam, terwijl ze veel contacten hebben. Dan sluit het contact niet aan bij de behoefte die je hebt of je kan niet jezelf zijn in de groep.

Hoe iemand zijn of haar eenzaamheid ervaart, verschilt per persoon. Eenzaamheid kan gepaard gaan met allerlei negatieve gevoelens, zoals leegte, verdriet en angst. De invloed van eenzaamheid is groot. Zeker als het langdurig aanhoudt, leidt eenzaamheid tot gezondheidsrisico’s, minder meedoen in de samenleving en een gevoel dat welzijn of geluk tekortschiet. Er kan een vicieuze cirkel ontstaan waarbij gevolgen de eenzaamheid versterken.

Socioloog Eric Schoenmakers over eenzaamheid

"Gevoelens van eenzaamheid zijn onplezierig, maar hebben ook een functie", zegt Eric Schoenmakers, socioloog en lid van de Wetenschappelijke Adviescommissie van het overheidsprogramma Eén tegen eenzaamheid. "Eenzaamheid is een signaal dat er iets niet goed gaat met je, bijvoorbeeld met hoe je naar jezelf kijkt of binnen je relaties met anderen. Net als pijn een prikkel is om je vinger tussen de deur vandaan te halen als die daar klem zit. Eenzaamheid vertelt je dat er iets moet gebeuren. Denk bijvoorbeeld aan een alleenstaande moeder die het te druk heeft om haar sociale netwerk goed te onderhouden. Ondanks dat een oplossing wellicht niet direct voor de hand ligt, is het gevoel van eenzaamheid hier wel een belangrijk signaal."

Bert van Leeuwen over zijn bijdrage tegen eenzaamheid


Bert van Leeuwen is bij het grote publiek vooral bekend van ‘Het Familiediner’, een tv-programma dat hij al sinds 2001 maakt. In zijn werk wil hij graag mensen verbinden. Met dat doel maakte hij ook het televisieprogramma 'Proef Eenzaamheid' waarin hij de impact van eenzaamheid in beeld bracht. Het idee daarvoor ontstond toen Bert van Leeuwen gevraagd werd om aanjager van de Nationale Coalitie tegen Eenzaamheid te worden. Die rol past goed bij hem.

"Als tv-maker én aanjager kan ik een bijdrage leveren om eenzaamheid zichtbaar te maken."

In 'Proef Eenzaamheid' liet je iemand met een druk sociaal leven een week ervaren hoe het is om eenzaam te zijn. Waarom ben je dit programma gaan maken?

Eenzaamheid komt veel voor. Voor het programma 'Proef Eenzaamheid' heb ik samen met de redactie gezocht naar een manier om die eenzaamheid in beeld te brengen. Dat is nog niet zo eenvoudig. Eenzaamheid is een abstract begrip en je kunt er veel betekenissen aan geven. Door iemand te laten ervaren hoe het is om zo te leven, hebben we kunnen laten zien wat de enorme impact van eenzaamheid is.

In het programma lieten we ook de eenzame mensen aan het woord. Dan merk je pas echt hoe moeilijk het voor ze is om er wat aan te doen. Praktische hulp durven ze nog wel te vragen, een boodschap doen bijvoorbeeld. Maar wat er onuitgesproken achter zit, is het verlangen om echt contact met iemand te hebben. Gehoord en gezien worden, dat wil elk mens. Het is belangrijk dat we daar oog en oor voor hebben. Het programma #Nietalleen dat we in het begin van de coronacrisis maakten, is daar een mooi voorbeeld van.

Als programmamaker, maar ook als aanjager, wil ik eenzame mensen in beweging krijgen om uit die vicieuze cirkel van eenzaamheid te komen. Het is goed dat we ze daarbij helpen en dat begint al met een klein gebaar. Een kopje koffie drinken of een praatje maken op straat.

Wist je vooraf écht wat eenzaamheid was en hoe ingrijpend dat voor iemand kan zijn? Op welke manier heeft het jouw ogen geopend?

Het programma was voor mij een eyeopener. Natuurlijk had ik wel een idee wat eenzaamheid is, maar door met die mensen te praten, kwam ik erachter hoe eenzaam iemand zich dus écht kan voelen. Ik ben nogal een persoon van; "schop onder je kont, kom op". Maar ik ben door dit programma wel gaan snappen dat er dingen in je leven kunnen gebeuren waardoor je in een cirkel terecht komt en dat je er ook steeds dieper ingetrokken wordt. Een partner overlijdt, je verliest vrienden of je raakt je baan kwijt. Het kan iedereen overkomen, dat realiseer ik meer dan daarvoor. Het heeft mijn beeld over eenzaamheid in elk geval nog duidelijker gemaakt.

Ik dacht het een beetje te weten, maar door dit programma realiseer ik me wat diepe eenzaamheid is en wat het met mensen doet.

Wat viel jou op aan de deelnemers van de programma’s?

Wat mij nog heel erg bijstaat, is een van de kandidaten die net alles een beetje op de rit had in haar leven. Toen overleed haar vriend. Ze kwam in zo’n negatieve spiraal terecht. Ze sloot zich steeds meer af voor de buitenwereld en daarmee werd de situatie voor haar nog erger. Dan ging ze in de tuin zitten met de rug naar de straat zodat ze geen mensen hoefde te zien. Dat is niet wat iemand wil, maar stapje voor stapje komt iemand in zo’n situatie terecht. Eigenlijk gebeurt het heel geniepig, je zakt steeds verder weg...

Wat hebben de deelnemers geleerd van het programma? En welke lessen kunnen wij daar allemaal uit halen?

De mensen die een week opgesloten werden, zijn zich goed gaan realiseren wat eenzaamheid is. Voor de mensen die eenzaam zijn, was het een hele stap om mee te werken aan het programma. Het heeft ze een boost gegeven en ze kregen weer zelfvertrouwen. Dat heeft ze geholpen om een volgende stap te zetten. In bijna alle gevallen is er ook na de uitzending contact gebleven tussen de mensen die we samengebracht hebben. De les voor ons allemaal? Het is belangrijk om aandacht te blijven vragen voor eenzaamheid en te laten zien dat je iemand al met iets kleins kunt helpen.

Waarom ben jij aanjager geworden van het actieprogramma 'Eén tegen eenzaamheid' en de Nationale Coalitie tegen Eenzaamheid?

Ik ben in gesprek geraakt met één van de organisatoren van de Nationale Coalitie tegen Eenzaamheid. Het idee voor het tv-programma 'Proef Eenzaamheid' is daaruit ook ontstaan. Ik maak graag programma's waarbij ik mensen kan verbinden en dit programma paste helemaal bij de campagne en de coalitie, dus ik wilde daar absoluut deel van uitmaken als aanjager.

Hoe kun je nou merken of iemand zich eenzaam voelt?

Dat is een van de moeilijkste dingen. Het lastige was al om mensen te vinden die aan het programma wilden meewerken. Ergens is het ook een taboe. Mensen zeggen niet zo snel: "ik ben eenzaam". Houd je oren en ogen open in je directe omgeving, dan valt het op een gegeven moment op dat iemand wel heel vaak alleen is. Dat wil niet zeggen dat iemand dus eenzaam is, maar groet elkaar eens, knoop een praatje aan. Wees er een beetje alert op en let op de mensen om je heen.

Wat kunnen we doen om iemand uit die eenzame cirkel te halen?

Eenzaamheid kan iedereen overkomen, dat heb ik door het maken van het programma wel gezien. Er kunnen dingen gebeuren in iemands leven waardoor je er alleen voor komt te staan. Ik schets het even heel zwart-wit. Je hebt een groep mensen die vol in het leven staat, met familie, werk en een uitgebreid sociaal leven. En je hebt mensen die door omstandigheden niemand om zich heen hebben.

Hoe zij eenzaamheid ervaren, verschilt per persoon en per levensfase. Een helpende hand in je omgeving is dan juist fijn. We moeten blijven werken aan de bewustwording. Dat kan met tv-spotjes, informatie en ook met het programma dat ik gemaakt heb. Maar het begint vooral met aandacht voor elkaar hebben. Begin maar eens met elkaar gedag te zeggen.

Ga je zelf ook iets ondernemen rondom de Week tegen Eenzaamheid?

Ik ben me heel erg bewust geworden van eenzaamheid. Maar ook van het feit dat we allemaal iets kunnen doen. Omdat ik op tv kom spreken mensen mij gemakkelijk aan dus als ik weer eens met mijn hondje buiten loop, ben ik wel gewend om even een praatje te maken. Maar dat kunnen anderen ook gewoon doen. Het is belangrijk dat we blijven proberen om eenzame mensen in beweging te krijgen. Niet alleen tijdens de Week tegen Eenzaamheid, maar continu.

Credits: ministerie van VWS.

Eenzaamheid Nederlandse Bevolking

In 2020 gaf 47% van de volwassen bevolking - 18 jaar en ouder - aan eenzaam te zijn. 36% voelt zich matig eenzaam en 11% voelt zich ernstig eenzaam.
Bron: Volksgezondheidenzorg

Actieprogramma Eén tegen eenzaamheid

De Week tegen Eenzaamheid 2021 wordt in het kader van het actieprogramma Eén tegen eenzaamheid georganiseerd door ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Meer dan 255 gemeenten en 165 landelijke bedrijven en maatschappelijke organisaties doen mee. Zij hebben zich gecommitteerd om actief én gezamenlijk de trend van eenzaamheid te doorbreken.

Kijk wat jij kunt doen op: eentegeneenzaamheid.nl